Hafriyat metrajı: yerinde hacimden kamyon planlamasına
Hafriyat hesabında yalnız kazı çukurunun geometrik hacmini bulmak yeterli değildir. Kazılan zemin gevşediğinde hacmi büyür; nakliye planında kamyonun gerçek efektif kapasitesi, zemin yoğunluğu, nem ve yasal yük sınırı da sonucu etkiler. Bu rehber, yerinde kazı hacmi → kabarma → taşınacak gevşek hacim → yaklaşık tonaj → kamyon/sefer planı zincirini anlaşılır biçimde kontrol etmenize yardımcı olur.
İçerik ve yöntem kontrolü: 19 Eylül 2026
Yerinde, gevşek ve sıkıştırılmış hacim neden farklıdır?
Yerinde hacim (bank volume) kazıdan önce zeminin doğal durumdaki hacmidir. Kazı sonrası daneler arasındaki boşluk arttığı için gevşek hacim (loose volume) genellikle daha büyüktür. Dolguda tekrar sıkıştırılan malzemenin hacmi ise ayrı bir kavramdır ve aynı kabarma yüzdesi tersine çevrilerek doğrudan bulunmamalıdır.
Vgevşek = Vyerinde × (1 + kabarma / 100)
Örnek: 500 m³ yerinde kazı ve %25 kabarma için taşınacak teorik gevşek hacim 500 × 1,25 = 625 m³ olur.
Zemin türüne göre kabarma için ön metraj referansı
Aşağıdaki değerler yalnız erken aşama metraj ve senaryo karşılaştırması içindir. Proje veya ihale hesabında saha verisi, geoteknik rapor ve işveren/idare kabulü önceliklidir.
| Zemin / malzeme | Ön hesap kabarma aralığı | Metraj yorumu |
|---|
| Kum / çakıl | yaklaşık %10–20 | Dane dağılımı ve nem etkili olabilir. |
| Normal toprak / bitkisel zemin | yaklaşık %20–30 | Ön metrajda orta değer kullanılabilir. |
| Kil / silt | yaklaşık %25–40 | Nem ve kazı yöntemi hacmi belirgin etkileyebilir. |
| Kırılmış kaya | yaklaşık %40–60+ | Parça boyutu ve patlatma/kırma yöntemi kritik olabilir. |
Bu aralıklar şartname değeri değildir. CivilCalc hesaplayıcısında oran manuel olarak değiştirilebilir.
Gerçek örnek: temel kazısından nakliye planına
20 m × 15 m × 3 m dikdörtgen bir temel kazısı düşünelim. Yerinde hacim 900 m³'tür. Normal zemin için %25 kabarma kabul edilirse gevşek hacim 1.125 m³ olur.
| Yerinde kazı | 20 × 15 × 3 = 900 m³ |
|---|
| Kabarma | %25 |
|---|
| Taşınacak gevşek hacim | 900 × 1,25 = 1.125 m³ |
|---|
| Efektif kamyon kapasitesi | 15 m³/sefer |
|---|
| Teorik sefer | 1.125 / 15 = 75 sefer |
|---|
Kamyonun kasası 15 m³ olsa bile ağırlık sınırı nedeniyle her seferde 15 m³ yüklenemeyebilir. Hacim hesabı mutlaka araç payload sınırıyla birlikte kontrol edilmelidir.
Kamyon kapasitesi sefer sayısını nasıl değiştirir?
1.125 m³ gevşek hafriyat için yalnız hacim kapasitesine göre teorik karşılaştırma:
| Efektif kapasite | Teorik sefer | Planlama notu |
|---|
| 10 m³ | 113 | 112,5 yukarı yuvarlanır. |
| 12 m³ | 94 | 93,75 yukarı yuvarlanır. |
| 15 m³ | 75 | Örnek senaryo. |
| 18 m³ | 63 | 62,5 yukarı yuvarlanır. |
| 20 m³ | 57 | Ağırlık sınırı ayrıca kontrol edilir. |
Hacimden yaklaşık tonaja geçiş
Şantiye lojistiğinde bazen m³ yerine ton gerekir. Yaklaşık kütle, kullanılacak durumdaki hacim ile uygun yığın yoğunluğunun çarpılmasıyla tahmin edilir.
Yaklaşık tonaj = gevşek hacim × gevşek yığın yoğunluğu
Yoğunluğu yerindeki zeminden veya varsayımsal sabit bir değerden otomatik türetmeyin; nem ve gevşeme durumu sonucu değiştirebilir.
Şevli kazıda dikdörtgen hacim yeterli değildir
Üst kazı genişliği alt genişlikten büyükse yalnız uzunluk × taban genişliği × derinlik kullanmak hacmi düşük gösterebilir. Şev geometrisini kesit alanına dahil edin; değişken kesitlerde istasyon bazlı ortalama alan veya uygun hacim yöntemi kullanın.
Hafriyat nakliye planında 6 kontrol
1. GeometriKazı ölçülerini proje ve saha kotlarıyla doğrulayın.
2. KabarmaZemin türüne uygun saha/proje değerini kullanın.
3. YoğunlukTonaj gerekiyorsa gevşek malzemenin uygun yoğunluğunu doğrulayın.
4. PayloadKamyon hacmi kadar yasal ve teknik ağırlık sınırını da kontrol edin.
5. Dolum faktörüKasa geometrisi ve yükleme biçimi efektif hacmi düşürebilir.
6. DengeSahada tekrar kullanılacak malzemeyi ihracat hafriyatından ayırın.
Sık sorulan sorular
1 m³ kazı neden 1 m³ hafriyat olarak taşınmaz?
Kazı sırasında zemin gevşer ve çoğu zeminde hacim artar. Nakliye hacmi için yerinde hacme uygun kabarma oranı uygulanır.
500 m³ kazı için kaç kamyon gerekir?
Önce kabarma sonrası gevşek hacmi bulun, sonra efektif kamyon kapasitesine bölüp sonucu yukarı yuvarlayın. Örneğin %25 kabarma ve 15 m³ efektif kapasitede 500 m³ kazı yaklaşık 625 m³ gevşek hacim ve 42 sefer verir.
Hafriyat m³'ten tona nasıl çevrilir?
Taşınacak durumdaki hacmi uygun gevşek yığın yoğunluğu ile çarpın. Tek bir sabit yoğunluk tüm zeminler için doğru değildir.
Kabarma ile sıkışma aynı şey midir?
Hayır. Kabarma kazı sonrası hacim artışını, sıkışma ise dolgu yerleştirilirken malzemenin daha yoğun hale gelmesini ifade eder.
İlgili mühendislik araçları
